Go back to browse
ป
Terms starting with
ป
Duration
Dช่วงเวลา (ดูเร)
Bergson, 1910
แนวคิดของ อ็องรี แบร์กซอง เกี่ยวกับเวลาที่ถูกใช้ชีวิตจริง ซึ่งมีความต่อเนื่อง เป็นเชิงคุณภาพ และเป็นเนื้อผสม ตรงข้ามกับเวลาทางฟิสิกส์ที่ถูกทำให้เป็นพื้นที่และแบ่งเป็นหน่วยๆ (เวลาตามนาฬิกา)
ประสบการณ์ทางเวลา
ปรากฏการณ์วิทยาของความรู้สึกเกี่ยวกับเวลา (เช่น ปัจจุบันขณะที่รับรู้) แยกความแตกต่างระหว่างทฤษฎี A (เวลามีกาล) และทฤษฎี B (เวลาแบบก้อน)
Empiricism
Eประสบการณ์นิยม (ประจักษนิยม)
Markie, P., 2017, Rationalism vs. Empiricism
ทัศนะทางญาณวิทยาและอภิปรัชญาที่ว่ามโนทัศน์และความรู้ทั้งหมดมีที่มาจากประสบการณ์ทางผัสสะในท้ายที่สุด โดยปฏิเสธความคิดที่มีมาแต่กำเนิด
ความจริงเชิงประจักษ์
Kant, I., 1998, Critique of pure reason (P. Guyer & A. W. Wood, Trans.)
ในปรัชญาของคานท์ หมายถึงโลกตามที่ปรากฏแก่เราในพื้นที่และเวลา (ปรากฏการณ์) ซึ่งเป็นความจริงเชิงวัตถุวิสัยสำหรับผู้สังเกตที่เป็นมนุษย์ทุกคน
ประจักษนิยม (ประสบการณ์นิยม)
Locke, J., 1975, An essay concerning human understanding
ทฤษฎีที่ถือว่าความรู้ทั้งหมดมาจากการมีประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส (Sense-experience) ได้รับแรงกระตุ้นจากการกำเนิดของวิทยาศาสตร์การทดลอง และพัฒนาขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 17 และ 18 โดยเฉพาะนักปรัชญาอย่าง จอห์น ล็อค, จอร์จ บาร์คลีย์, และ เดวิด ฮูม
Epiphenomenalism
Eปรากฏการณ์พลอยได้ (เอพิฟีโนเมนัลลิสม์)
Robinson, W., 2019, Epiphenomenalism
ทัศนะในปรัชญาจิตที่ว่าเหตุการณ์ทางจิตเป็นผลมาจากเหตุการณ์ทางกายภาพในสมอง แต่ตัวมันเองไม่มีอำนาจก่อให้เกิดผลใดๆ กลับไปสู่ทางกายภาพ
ปรากฏการณ์พลอยได้ (Epiphenomenalism)
Huxley, T. H., 1874, On the hypothesis that animals are automata, and its history
ทัศนะในปรัชญาจิตที่ว่าเหตุการณ์ทางจิตเกิดจากเหตุการณ์ทางกายภาพในสมอง แต่จิตไม่มีอำนาจส่งผลกระทบใดๆ ต่อเหตุการณ์ทางกายภาพ (เปรียบเหมือนเสียงหวีดของหัวรถจักรไอน้ำ ที่บ่งบอกถึงการทำงานแต่ไม่ได้ทำหน้าที่ขับเคลื่อนรถไฟ)
Evil, Problem of
ปัญหาเรื่องความชั่วร้าย (Problem of Evil)
Mackie, J. L., 1955, Evil and omnipotence
ปัญหาความขัดแย้งทางตรรกะในการประนีประนอมระหว่างการมีอยู่ของพระเจ้าผู้ทรงอานุภาพสูงสุด (Omnipotent) ทรงรอบรู้ (Omniscient) และทรงความดีสูงสุด (Omnibenevolent) กับการมีอยู่ของความชั่วร้ายและความทุกข์ทรมานในโลก
Experimental Philosophy (X-Phi)
Epistemologyปรัชญาเชิงทดลอง (เอ็กซ์-ไฟ)
Knobe, J., & Nichols, S., 2008, Experimental philosophy
ขบวนการทางปรัชญาร่วมสมัยที่ใช้วิธีการเชิงประจักษ์ (แบบสำรวจ, การทดลองทางวิทยาศาสตร์การรู้คิด) เพื่อสืบสาวสัญชาตญาณของคนทั่วไปเกี่ยวกับมโนทัศน์ทางปรัชญา เป็นการท้าทายการพึ่งพาสัญชาตญาณแบบ "นั่งเทียน" (Armchair) ตามจารีตดั้งเดิม
Gettier Problem
ปัญหาเก็ตเทียร์
Gettier, E. L., 1963, Is justified true belief knowledge?
ปัญหาทางญาณวิทยาที่นำเสนอโดย เอ็ดมันด์ เก็ตเทียร์ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าบุคคลสามารถมีความ "เชื่อที่จริงและมีเหตุผล" (Justified True Belief) แต่กลับไม่ใช่ "ความรู้" (เช่น ถูกต้องเพราะโชคช่วย) สิ่งนี้ท้าทายนิยามความรู้แบบดั้งเดิม (ทฤษฎี JTB)
Hegelianism
Hลัทธิเฮเกล
Hegel, G. W. F., 1977, Phenomenology of spirit (A. V. Miller, Trans.)
ระบบทางอภิปรัชญาที่เน้นกระบวนการทางวิภาษวิธี (Dialectics) และมองว่าความจริงคือจิตสัมบูรณ์ (Absolute Spirit) ที่พัฒนาผ่านประวัติศาสตร์
จิตนิยมแบบอังกฤษ
Mander, W. J., 2011, British idealism: A history
ขบวนการทางอภิปรัชญาในศตวรรษที่ 19 ที่นำแนวคิดของเฮเกลมาปรับใช้เพื่อคัดค้านลัทธิประสบการณ์นิยมและวัตถุนิยม
ปรัชญาเฮเกล (เฮเกลเลียนนิสม์)
Hegel, G. W. F., 1977, Phenomenology of spirit
ปรัชญาของ จี.ดับเบิลยู.เอฟ. เฮเกล ที่เน้นการตระหนักรู้ทางประวัติศาสตร์ของ "จิตสัมบูรณ์" ผ่านกระบวนการวิภาษวิธี (บทตั้ง-บทแย้ง-บทสรุป) โดยมีหลักการว่า "สิ่งที่เป็นเหตุเป็นผลคือสิ่งที่เป็นจริง และสิ่งที่เป็นจริงคือสิ่งที่เป็นเหตุเป็นผล"
Heracliteanism
ปรัชญาเฮราไคลตัส
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
ปรัชญาของเฮราไคลตัสแห่งเอเฟซัส ผู้เน้นย้ำว่าธรรมชาติพื้นฐานของความเป็นจริงคือการเปลี่ยนแปลง (panta rhei - "ทุกสิ่งไหล") และโลกถูกปกครองโดยหลักการแห่งระเบียบอันศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่า โลโกส
Heteronomy
ปรปรัตนัย
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
สภาวะที่อยู่ภายใต้กฎหรือข้อบังคับของผู้อื่น ในจริยศาสตร์ของคานท์ เป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับอัตตาณัติ หมายถึงการกระทำที่ถูกกำหนดโดยอิทธิพลภายนอก (เช่น ความปรารถนาหรือแรงกดดันทางสังคม) แทนที่จะเป็นเจตจำนงที่มีเหตุผลของตัวแทนเอง
Historicism
ประวัติศาสตร์นิยม (Historicism)
Popper, K., 1957, The poverty of historicism
รูปแบบการคิดที่ให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อบริบทเฉพาะ เช่น ยุคสมัยทางประวัติศาสตร์, สถานที่ทางภูมิศาสตร์, และวัฒนธรรมท้องถิ่น พอปเปอร์วิพากษ์ "ความอับจนของประวัติศาสตร์นิยม" ว่าเป็นความเชื่อในกฎแห่งการพัฒนาทางประวัติศาสตร์ที่ทำให้สามารถพยากรณ์อนาคตได้
Impression
ความประทับใจ
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
ในปรัชญาของเดวิด ฮูม, ข้อมูลโดยตรงและชัดเจนจากประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส (ความรู้สึก, อารมณ์, และความรู้สึกทางใจ) ซึ่งเป็นที่มาของความคิดทั้งหมดของเรา
ประทับใจ (Impressions)
Hume, D., 1975, Enquiry concerning human understanding
คำศัพท์ของฮูมสำหรับการรับรู้ที่เกิดขึ้นทันทีและแจ่มชัดจากประสบการณ์ (ความรู้สึก, กิเลส, อารมณ์) ในขณะที่ปรากฏต่อจิตวิญญาณครั้งแรก แยกแยะจาก "ไอเดีย" ซึ่งเป็นสำเนาที่เลือนลางของความประทับใจที่ใช้ในการคิด
Intellect
ปัญญา
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
อำนาจของจิตใจในการคิด หาเหตุผล และเข้าใจ มักถูกแยกออกจากความรู้สึกและเจตจำนงในฐานะที่เป็นคณะแห่งความรู้ความเข้าใจที่ชัดเจนและแจ่มแจ้ง
Interactionism
Iปฏิสัมพันธ์นิยม
Descartes, 1984
ทัศนะในทวิภาคนิยมที่ว่าจิตและกายมีผลกระทบทางสาเหตุต่อกันและกัน (เช่น ความเจ็บปวดทำให้เกิดความคิดที่จะหนี)
Is-Ought Problem
ปัญหาเรื่อง "เป็น" กับ "ควร" (กิโยตินของฮูม)
Hume, D., 1978, A treatise of human nature
ข้อโต้แย้งของฮูมที่ว่าเราไม่สามารถอนุมานข้อความเชิงบรรทัดฐาน (สิ่งที่ควรเป็น) จากข้อความเชิงพรรณนาล้วนๆ (สิ่งที่เป็นอยู่) ได้ในทางตรรกะ ค่านิยมไม่สามารถถูกนิรนัยออกมาจากข้อเท็จจริงเพียงอย่างเดียว
Jainism
Dศาสนาเชน
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
หนึ่งในสำนักปรัชญาอินเดียโบราณฝ่ายนาสติก (ปรัชญานอกรีต) ที่ก่อตั้งหรือจัดระบบขึ้นโดยพระมหาวีระ วรฺธมาน โดยเน้นย้ำเรื่องอหิงสา (การไม่เบียดเบียน), การดำรงอยู่ของชีวะ (วิญญาณปัจเจก) จำนวนอนันต์ และการแสวงหาความหลุดพ้นผ่านทางความเชื่อที่ถูกต้อง ความรู้ที่ถูกต้อง และความประพฤติที่ถูกต้อง
ปรัชญาเชน (ศาสนาเชน)
Long, J. D., 2009, Jainism: An introduction
ปรัชญาอินเดียโบราณที่เน้นหลักอหิงสา (Ahimsa) หรือความไม่เบียดเบียนต่อสิ่งมีชีวิตทั้งปวง ในทางอภิปรัชญา สนับสนุนหลัก Anekantavada (ความจริงมีหลายด้าน) ซึ่งเสนอว่าความจริงมีความซับซ้อนและไม่มีมุมมองเดียวใดที่สามารถจับความจริงได้ทั้งหมด
Jamesian Pluralism
พพหุนิยมแบบเจมส์
James, W., 1909, A pluralistic universe
ทัศนะที่ว่าจักรวาลไม่ได้เป็นเอกภาพเดียว (Monism) แต่ประกอบด้วยสิ่งต่างๆ ที่มีความหลากหลายและมีอิสระต่อกันในระดับหนึ่ง
ประสบการณ์นิยมแบบรากแก้ว
James, W., 1912, Essays in radical empiricism
ทัศนะที่ว่าความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งต่างๆ มีความเป็นจริงเท่าเทียมกับตัวสิ่งนั้นเอง และประสบการณ์คือรากฐานเดียวของความจริง
Joint (Carving nature at its joints)
ขข้อต่อทางธรรมชาติ
Campbell, J. K., O'Rourke, M., & Slater, M. H. (Eds.), 2011, Carving nature at its joints
มโนทัศน์ที่ว่าความจริงมีการแบ่งประเภทตามธรรมชาติ (Natural Kinds) และหน้าที่ของนักอภิปรัชญาคือการค้นพบการแบ่งประเภทที่สอดคล้องกับธรรมชาติจริง
ประเภทธรรมชาติระดับพื้นฐาน
Lewis, D., 1983, Philosophical papers: Volume I
การจำแนกประเภทที่สะท้อนถึงโครงสร้างทางภววิทยาที่แท้จริงของโลก โดยไม่ใช่เพียงการจัดกลุ่มตามอำเภอใจของมนุษย์
Kind, Natural
Kประเภทธรรมชาติ
Boyd, R., 1991, Realism, anti-foundationalism and the enthusiasm for natural kinds
การแบ่งประเภทของวัตถุหรือสารที่มีอยู่จริงในธรรมชาติ (เช่น ทองคำ, เสือ) ซึ่งมีสารัตถะหรือคุณสมบัติพื้นฐานร่วมกันโดยไม่ขึ้นอยู่กับมนุษย์
การจำแนกประเภทระดับพื้นฐาน
Quine, W. V. O., 1960, Word and object
กลุ่มของสิ่งต่างๆ ที่สอดคล้องกับ "ข้อต่อทางธรรมชาติ" (Joints of nature) ซึ่งสะท้อนถึงโครงสร้างทางอภิปรัชญาของโลก
Logical Atomism
ปรมาณูนิยมทางตรรกะ
Russell, B., 1985, The philosophy of logical atomism
ทฤษฎีทางอภิปรัชญา (รัสเซลล์/วิทเกนสไตน์) ที่ว่าโลกประกอบด้วยข้อเท็จจริงพื้นฐานที่ไม่สามารถแบ่งแยกได้อีก (ข้อเท็จจริงปรมาณู) ซึ่งสอดคล้องกับองค์ประกอบพื้นฐานของภาษา (ประพจน์ปรมาณู)
Logical Positivism
ปฏิฐานนิยมเชิงตรรกะ
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
ขบวนการทางปรัชญาในศตวรรษที่ 20 ที่ถือว่ามีเพียงข้อความที่สามารถตรวจสอบได้ผ่านการสังเกตโดยตรงหรือการพิสูจน์เชิงตรรกะเท่านั้นที่มีความหมาย ปฏิเสธข้อความทางอภิปรัชญาและจริยธรรมว่าเป็น "ข้อเสนอเทียม"
ปฏิฐานนิยมทางตรรกะ
Ayer, A. J., 1952, Language, truth, and logic
ขบวนการทางปรัชญา (กลุ่มเวียนนา) ที่ยืนยันว่าเฉพาะข้อความที่สามารถตรวจสอบยืนยันได้ผ่านการสังเกตเชิงประจักษ์หรือการพิสูจน์ทางตรรกะเท่านั้นที่มีความหมาย โดยปฏิเสธว่าอภิปรัชญา ศาสนา และจริยธรรม เป็นเรื่องไร้ความหมาย