Go back to browse
ต
Terms starting with
ต
Agent
Aผู้กระทำ
Schlosser, M., 2019, Agency
ผู้ที่มีความสามารถในการกระทำ ซึ่งหมายถึงการกระทำด้วยเจตนาและการเป็นสาเหตุของเหตุการณ์ต่างๆ
ตัวการ
Reese, W. L., 1996, Dictionary of philosophy and religion: Eastern and Western thought
ในทฤษฎีความเป็นสาเหตุ หมายถึงสิ่งที่ครอบครองอำนาจในการริเริ่มการเปลี่ยนแปลง หรือทำให้เกิดผลลัพธ์ขึ้น
Archetype
Epistemologyต้นแบบ
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
ต้นแบบหรือรูปแบบดั้งเดิมที่สิ่งอื่นในประเภทเดียวกันลอกเลียนหรือยึดถือเป็นพื้นฐาน ในปรัชญาของเพลโต คำนี้หมายถึง แบบ (Forms) หรือมโนคติ (Ideas)
Bound Variable
Bตัวแปรผูกพัน
Quine, W. V. O., 1948, On what there is
อ้างถึงวาทะของ ไควน์ ที่ว่า "การมีอยู่คือการเป็นค่าของตัวแปรผูกพัน" หมายความว่าเรายอมรับการมีอยู่ของสิ่งใดก็ตามที่ทฤษฎีของเราจำเป็นต้องใช้ตัวบ่งปริมาณ (Quantifier) อ้างถึง
การบ่งปริมาณ
Van Inwagen, P., 2009, Metaphysics (3rd ed.)
วิธีการในตรรกศาสตร์สัญลักษณ์ที่ใช้แสดงข้ออ้างเรื่องการมีอยู่; การถกเถียงทางอภิปรัชญามักเน้นว่าการใช้ตัวบ่งปริมาณยืนยันการมีอยู่จริงหรือไม่ (เช่น สำหรับวัตถุนามธรรม)
Determinables and Determinates
Dตัวกำหนดได้ / ตัวถูกกำหนด
Wilson, 2017
ความสัมพันธ์ระหว่างคุณสมบัติทั่วไปและคุณสมบัติเฉพาะ "สีแดง" เป็นตัวถูกกำหนด (Determinate) ของตัวกำหนดได้ "สี" (Determinable); "สีแดงสด" เป็นตัวถูกกำหนดของ "สีแดง"
ลำดับชั้นของคุณสมบัติ
Yablo, 1992
การอภิปรายทางอภิปรัชญาว่าตัวกำหนดได้ (เช่น สี) มีอยู่จริงในระดับพื้นฐาน หรือเป็นเพียงสิ่งที่นามธรรมมาจากตัวถูกกำหนด (เช่น เฉดสีเฉพาะ)
Ego
Eตัวตน (อีโก้)
Descartes, 1984
ประธานผู้คิดหรือ "ฉัน" (res cogitans) ซึ่งการมีอยู่ถูกพิสูจน์ด้วยข้อโต้แย้ง cogito (ฉันคิด) เป็นวิญญาณที่เป็นสารัตถะ ไร้รูปร่าง และแยกต่างหากจากร่างกาย
ตัวตนอดิสัย
Husserl, E., 1960, Cartesian meditations: An introduction to phenomenology
ในปรากฏการณ์วิทยาของฮุสเซิร์ล หมายถึงจิตสำนึกบริสุทธิ์ที่หลงเหลืออยู่หลังจากการทำ epoché (การยับยั้งการตัดสินเกี่ยวกับโลก)
Fallacy
Political Philosophyตรรกะวิบัติ
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
ความผิดพลาดในการให้เหตุผล; ข้อโต้แย้งที่ไม่สมเหตุสมผลทางตรรกะ หรือเป็นไปตามรูปแบบการอนุมานที่บกพร่อง โดยทั่วไป ตรรกะวิบัติแบ่งออกเป็น ตรรกะวิบัติเชิงรูปแบบ (ความผิดพลาดทางโครงสร้าง) และ ตรรกะวิบัติเชิงเนื้อหา (ความผิดพลาดในเนื้อหาหรือบริบท)
เหตุผลวิบัติ (ตรรกวิบัติ)
Hurley, P. J., 2012, A concise introduction to logic
การให้เหตุผลที่ไม่ถูกต้องหรือชวนให้เข้าใจผิด "เหตุผลวิบัติทางรูปแบบ" คือข้อบกพร่องในโครงสร้างของการนิรนัย ส่วน "เหตุผลวิบัติอรูปนัย" (เช่น การโจมตีตัวบุคคล, หุ่นฟาง) เกี่ยวข้องกับข้อผิดพลาดในเนื้อหาหรือบริบทของการให้เหตุผล
Hermeneutics
Hตีความวิทยา (เฮอร์เมนูติกส์)
Gadamer, H.-G., 2004, Truth and method (J. Weinsheimer & D. G. Marshall, Trans.)
ศาสตร์และศิลปะแห่งการตีความ ในทางอภิปรัชญาเน้นการทำความเข้าใจโครงสร้างของภาวะผ่านการตีความภาษาและประวัติศาสตร์
ภววิทยาแห่งความเข้าใจ
Palmer, R. E., 1969, Hermeneutics: Interpretation theory in Schleiermacher, Dilthey, Heidegger, and Gadamer
ทัศนะที่ว่าความเข้าใจไม่ใช่เพียงกระบวนการทางปัญญา แต่เป็นโหมดพื้นฐานของการมีอยู่ของมนุษย์ในโลก
อรรถปริวรรตศาสตร์ (เฮอร์เมเนิวติกส์)
Gadamer, H.-G., 2004, Truth and method
ทฤษฎีและระเบียบวิธีแห่งการตีความ โดยเฉพาะการตีความคัมภีร์, วรรณกรรมภูมิปัญญา และงานเขียนทางปรัชญา กาดาเมอร์เน้นย้ำเรื่อง "การหลอมรวมขอบฟ้า" (Fusion of Horizons) ระหว่างผู้ตีความและตัวบท
Logic
ตรรกศาสตร์
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
สาขาหนึ่งของปรัชญาที่ศึกษาเกี่ยวกับรูปแบบและกฎเกณฑ์ของความคิดและการให้เหตุผล เป็นการศึกษาอย่างเป็นระบบเกี่ยวกับหลักการของการอนุมานที่สมเหตุสมผลและข้อโต้แย้งที่ถูกต้อง
ตรรกศาสตร์
Ayer, A. J., 1952, Language, truth, and logic
การศึกษาอย่างเป็นระบบเกี่ยวกับการอนุมานที่สมเหตุสมผลและการให้เหตุผลที่ถูกต้อง ตรรกศาสตร์ตรวจสอบโครงสร้างของการอ้างเหตุผล (ข้ออ้างและข้อสรุป) เพื่อแยกแยะรูปแบบที่สมเหตุสมผลออกจากรูปแบบที่ไม่สมเหตุสมผล โดยไม่ขึ้นกับเนื้อหา
Quiddity
Qตถตา / สารัตถะ (สิ่งที่เป็นสิ่งนั้น)
Aquinas, T. 1968 On being and essence
แก่นแท้ของสิ่งสิ่งหนึ่ง "สิ่งที่มันเป็น" (จากภาษาละติน quid แปลว่า "อะไร") ในปรัชญาสกุลความคิด หมายถึงธรรมชาติจำเพาะของสิ่งหนึ่ง ซึ่งแตกต่างจากการมีอยู่ของมัน (haecceity)
แก่นแท้ (ความเป็นคืออะไร / ควิดดิตี้)
ในปรัชญาสำนักสโกลาสติก หมายถึงสารัตถะหรือ "ความเป็นอะไร" ของวัตถุ—สิ่งที่ทำให้สิ่งหนึ่งเป็นสิ่งที่เป็นอยู่ เป็นคำตอบสำหรับคำถามที่ว่า "Quid est?" (มันคืออะไร?)
Rigid Designator
Rตัวระบุเจาะจง (ริจิด เดซิกเนเตอร์)
Kripke, S. A. 1980 Naming and necessity
คำศัพท์ (บัญญัติโดยคริปคี) ที่ระบุถึงวัตถุเดิมในทุกโลกที่เป็นไปได้ที่วัตถุนั้นมีอยู่ (เช่น "อริสโตเติล") ตรงข้ามกับตัวระบุที่ไม่เจาะจง (เช่น "อาจารย์ของอเล็กซานเดอร์มหาราช")
Self
ตัวตน
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
บุคคลในฐานะที่เป็นเป้าหมายของมโนสำนึกแห่งการสะท้อนย้อนคิดของตนเอง ในทางปรัชญา มีการถกเถียงกันว่าตัวตนเป็นสารัตถะที่คงอยู่ถาวร (อาตมัน) หรือเป็นเพียงกระบวนการที่เปลี่ยนแปลงไป
Self (Personal Identity)
Metaphysicsตัวตน (อัตลักษณ์บุคคล)
คุณลักษณะพื้นฐานที่ทำให้บุคคลหนึ่งแตกต่างจากคนอื่นและมีความต่อเนื่องข้ามเวลา พาร์ฟิตเสนอทัศนะแบบลดทอนว่าอัตลักษณ์บุคคลนั้นสำคัญน้อยกว่าความต่อเนื่องทางจิตวิทยา
Syllogism
Logicตรรกบท
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
รูปแบบการให้เหตุผลแบบนิรนัยซึ่งประกอบด้วยข้อตั้งหลัก ข้อตั้งรอง และข้อสรุป (เช่น มนุษย์ทุกคนต้องตาย โสกราตีสเป็นมนุษย์ ดังนั้น โสกราตีสจึงต้องตาย)
ตรรกบท (ซิลโลจิซึม)
รูปแบบการให้เหตุผลแบบนิรนัยที่ประกอบด้วยข้ออ้างหลัก ข้ออ้างรอง และข้อสรุป ตัวอย่าง: "มนุษย์ทุกคนต้องตาย; โสเครตีสเป็นมนุษย์; ดังนั้น โสเครตีสต้องตาย"
Tamas
ตมัส
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
ตมัส (สันสกฤต) หมายถึง ความมืด ความเฉื่อยชา หรืออวิชชา (ความไม่รู้) ในปรัชญาสางขยะ เป็นหนึ่งในไตรคุณะ (คุณสมบัติพื้นฐานสามประการของธรรมชาติ) ซึ่งแสดงถึงหลักการแห่งความคงที่ ความต้านทาน และความหนักแน่น ก่อให้เกิดความหลงผิดและความไม่แยแสในจิตใจ
Tanmatra
ตันมาตรา
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
คำสันสกฤต แปลว่า ธาตุอันละเอียด หรือ 'เพียงแค่นั้น' ในปรัชญาสางขยะ หมายถึง สารัตถะละเอียดทั้งห้า (อันได้แก่ เสียง, สัมผัส, สี, รส, และกลิ่น) ซึ่งเป็นสื่อกลางระหว่างอหังการะ (อัตตา) กับมหาภูตะ (ธาตุหยาบ) ทั้งห้า
Tattva
ตัตตวะ
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
(ภาษาสันสกฤต) หมายถึง ความเป็นจริง สารัตถะ หรือ "ความเป็นเช่นนั้น" ในปรัชญาอินเดีย ตัตตวะคือหลักการพื้นฐานหรือประเภทของการมีอยู่ สำนักคิดต่าง ๆ ระบุจำนวนตัตตวะไว้แตกต่างกัน (เช่น 25 ในสำนักสาํขยะ และ 36 ในสำนักไศวะ)
Truthmaker
Tตัวทำให้จริง (ทรูธเมกเกอร์)
Armstrong, D. M. 2004 Truth and truthmakers
สิ่งที่มีอยู่จริงซึ่งทำให้ผู้แบกรับความจริง (ประพจน์) เป็นจริง หากข้อความ "แมวอยู่บนเสื่อ" เป็นจริง ตัวทำให้จริงคือสภาวะการณ์จริงที่แมวอยู่บนเสื่อนั้น
Turiya
ตูริยะ
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
คำสันสกฤต แปลว่า 'ภาวะที่สี่' ในปรัชญาเวทานตะ หมายถึงภาวะของจิตสำนึกบริสุทธิ์ ซึ่งเป็นพื้นฐานและอยู่เหนือภาวะการรับรู้ปรกติทั้งสาม ได้แก่ ภาวะตื่น (ชาครัต) ภาวะฝัน (สวปนะ) และภาวะหลับลึก (สุษุปติ)
Variable
Vตัวแปร
Quine, W. V. O. 1960 Word and object
สัญลักษณ์ (x, y) ที่แทนสมาชิกที่ไม่ระบุเจาะจงในขอบเขตหนึ่ง ควายน์มีวาทะอันโด่งดังว่า "การมีอยู่คือการเป็นค่าของตัวแปรที่ถูกผูกไว้" ซึ่งเชื่อมโยงภววิทยาเข้ากับการระบุปริมาณทางตรรกะโดยตรง
X (The Bound Variable)
Xตัวแปร X (ตัวแปรผูกพัน)
Pruss, A. R. 2006 The principle of sufficient reason: A reassessment
ในภววิทยาสมัยใหม่ (ไควน์) ตัวอักษร 'x' เป็นตัวแทนของตัวแปรในการบ่งปริมาณ การจะตัดสินพันธะทางภววิทยาของทฤษฎีหนึ่ง เราต้องดูที่ค่าต่างๆ ซึ่งตัวแปร 'x' จำเป็นต้องรับค่าเพื่อทำให้ข้อความของทฤษฎีนั้น ($exists x$) เป็นจริง ดังวาทะที่ว่า "การมีอยู่คือการเป็นค่าของตัวแปรผูกพัน"
ตัวแปร X (ตัวแปรผูกพัน)
Quine, W. V. O., 1953, From a logical point of view
ในตรรกศาสตร์และภววิทยาสมัยใหม่ (ไควน์) ตัวอักษร 'x' เป็นตัวแทนของตัวแปรในการบ่งปริมาณ เกณฑ์พันธะทางภววิทยาของไควน์คือ: "การมีอยู่คือการเป็นค่าของตัวแปรผูกพัน" เรามีพันธะต้องยอมรับการมีอยู่ของสิ่งต่างๆ ที่ทฤษฎีของเราจำเป็นต้องกำหนดให้เป็นค่าของ 'x' เพื่อทำให้ข้อความในทฤษฎีนั้นเป็นจริง