Go back to browse
A
Terms starting with
A
A Posteriori
Epistemologyเชิงประจักษ์
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
(มาจากภาษาละติน แปลว่า 'จากสิ่งที่มาทีหลัง') คือความรู้หรือการให้เหตุผลสนับสนุนที่ต้องอาศัยประสบการณ์หรือหลักฐานเชิงประจักษ์ในการตรวจสอบความจริง เช่น ความรู้ที่ว่า 'ข้างนอกฝนกำลังตก'
หลังประสบการณ์ (ภายหลังเหตุผล)
Kant, I., 1998, Critique of pure reason
ความรู้ที่ได้มาหรือขึ้นอยู่กับประสบการณ์ทางผัสสะ ตัวอย่างเช่น "หิมะมีสีขาว" เป็นความรู้หลังประสบการณ์ เพราะต้องสังเกตหิมะก่อนจึงจะรู้
A Priori
Epistemologyอะไพรออรี
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
(ภาษาละติน แปลว่า 'จากสิ่งที่มาก่อน') ความรู้หรือการให้เหตุผลสนับสนุนที่เป็นอิสระจากประสบการณ์ (เช่น "คนโสดทุกคนคือคนที่ยังไม่แต่งงาน") โดยตั้งอยู่บนพื้นฐานของเหตุผลหรือการนิรนัยมากกว่าการสังเกต
ก่อนประสบการณ์ (ก่อนเหตุผล)
Boghossian, P., & Peacocke, C., 2000, New essays on the a priori
ความรู้ที่เป็นอิสระจากประสบการณ์ทางผัสสะ ตัวอย่างเช่น ความจริงทางคณิตศาสตร์ (2+2=4) และสัจนิรันดร์ (ชายโสดทุกคนคือคนยังไม่แต่งงาน) คานท์เสนอว่ามีความจริงแบบ "สังเคราะห์ก่อนประสบการณ์" ด้วย
Abandonment
Aการถูกทอดทิ้ง
Sinha S.C., 1998, Dictionary of Philosophy
คำนี้เป็นหนึ่งในแนวคิดสำคัญของลัทธิอัตถิภาวนิยมแบบไม่เชื่อพระเจ้า (atheistic existentialism) โดยเฉพาะในความคิดของ ซาร์ตร์ (Jean-Paul Sartre) เขาอธิบายว่า เมื่อพระเจ้าไม่มีอยู่จริง ก็ย่อมไม่มีคุณค่า หรือความหมายของชีวิตที่เป็นสากล มนุษย์จึงถูกผลักให้เผชิญโลกอย่างโดดเดี่ยว หรือ “ถูกทอดทิ้ง” นั่นเอง มนุษย์ต้องตัดสินใจเองว่าจะทำอะไร ต้องแยกแยะด้วยตัวเองว่าอะไรถูกหรือผิด และเพราะไม่มีพลังใดคอยชี้นำ เขาจึงต้องพึ่งพาตนเองทั้งหมด
Abduction
Aการอนุมานเชิงสันนิษฐาน
Sinha S.C., 1998, Dictionary of Philosophy
มาจากภาษาละติน ab = “ออกไป” และ ducere = “นำไป”
(1) อริสโตเติล (Aristotle) หมายถึง การอนุมานแบบตรรกะที่ไม่ให้ความแน่นอน เนื่องจากความเชื่อมโยงระหว่างเงื่อนไขต่าง ๆ ในตรรกะไม่แข็งแรง ข้อสรุปจึงเป็นเพียงสิ่งที่ “น่าจะเป็นไปได้”
(2) ชาร์ลส์ แซนเดอร์ส เพียร์ซ (C.S. Peirce) เป็นหนึ่งในรูปแบบการให้เหตุผลพื้นฐาน ร่วมกับ deduction และ induction ส่วน Abduction คือกระบวนการ “ตั้งสมมุติฐาน” เพื่ออธิบายสิ่งที่พบ เริ่มจากกรณีเฉพาะ แล้วสร้างคำอธิบายที่เป็นไปได้ขึ้นมา
Abhinivesha
Aความยึดติดในชีวิต
Sinha S.C., 1998, Dictionary of Philosophy
คำสันสกฤต หมายถึง ความรักในชีวิตและความกลัวความตาย ในระบบโยคะ ถือเป็นหนึ่งใน กิเลสหรือความยึดติดหลงผิด 5 ประการ ที่ทำให้จิตไม่หลุดพ้น
Absolute
Aความจริงสูงสุด
Sinha S.C., 1998, Dictionary of Philosophy
คำนี้ใช้โดยนักปรัชญาอุดมคติหลังยุคคานท์ เพื่อหมายถึง ความจริงทั้งหมดที่มีอยู่จริง ซึ่งถูกมองว่าเป็น ระบบหนึ่งเดียว ที่รวมทุกสิ่งเข้าไว้ด้วยกัน แม้ว่าจะดูเหมือนว่ามีความหลากหลายมากมายในโลกก็ตาม แนวคิดนี้เชื่อว่า ความหลากหลายนั้นล้วนเกิดมาจาก “ความจริงหนึ่งเดียว” นี้เอง
สิ่งสัมบูรณ์
Mautner, T., 2000, The Penguin dictionary of philosophy
ความจริงแท้ที่ปราศจากเงื่อนไข ซึ่งอาจเป็นรากฐานของความมีอยู่ทั้งหมดหรือเป็นองค์รวมของสรรพสิ่ง ในทางจิตนิยมมักหมายถึงความจริงสูงสุดหรือพระเจ้า ซึ่งก้าวข้ามข้อจำกัดและการแบ่งแยกทั้งปวง
ภาวะสัมบูรณ์
Redding, P., 2020, Georg Wilhelm Friedrich Hegel
คำศัพท์ที่เฮเกล (Hegel) และนักจิตนิยมชาวอังกฤษใช้เรียกความจริงหนึ่งเดียวที่ครอบคลุมทุกสิ่งไว้ภายในตัวเอง และไม่ต้องพึ่งพาสิ่งอื่นใดในการดำรงอยู่
Absolute (The)
Epistemologyสิ่งสัมบูรณ์
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
สภาวะจริงแท้ที่เป็นอิสระและปราศจากเงื่อนไข เป็นสิ่งที่สมบูรณ์ในตัวเอง และการดำรงอยู่ก็มิได้อิงอาศัยสิ่งอื่นใด ในทางอภิปรัชญา มักหมายถึงสัจภาวะสูงสุด พระเจ้า หรือจิตสากล (พรหมัน)
Absolutism (Political)
Political Philosophyสมบูรณาญาสิทธิราชย์ (อำนาจเบ็ดเสร็จ)
Hobbes, T., 1996, Leviathan
ทฤษฎีทางการเมืองที่ถือว่าผู้ปกครองหรืออำนาจเดียวควรมีอำนาจเบ็ดเสร็จ โดยไม่ถูกจำกัดด้วยรัฐธรรมนูญหรือกฎหมาย ฮอบส์โต้แย้งว่าเป็นสิ่งจำเป็นเพื่อหลีกเลี่ยง "สงครามของทุกคนต่อทุกคน"
Abstract
Epistemologyนามธรรม
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
การดำรงอยู่ในความคิดหรือในฐานะมโนทัศน์ซึ่งไม่มีตัวตนทางกายภาพหรือรูปธรรม ในทางตรรกวิทยา หมายถึงมโนทัศน์ที่เกิดจากการสกัดเอาลักษณะร่วมออกจากตัวอย่างเฉพาะต่างๆ
Abstract Object
Aวัตถุนามธรรม
Rosen, G., 2020, Abstract Objects
สิ่งที่มีอยู่แต่ไม่ได้ดำรงอยู่ในพื้นที่หรือเวลา และไม่มีผลทางเหตุปัจจัย (ไม่สามารถส่งผลกระทบทางกายภาพได้) เช่น ตัวเลข เซต และประพจน์
สิ่งนามธรรม
Blackburn, S., 2016, The Oxford dictionary of philosophy (3rd ed.)
สิ่งที่ไม่ได้เป็นทั้งจิตและวัตถุ แต่ยังคงมีความจริงอยู่ ลัทธิเพลโต (Platonism) เป็นทัศนะที่เชื่อว่าสิ่งเหล่านี้ดำรงอยู่เป็นอิสระจากจิตใจ
Absurd
Epistemologyอัพสุภาวะ
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
สิ่งซึ่งขัดต่อเหตุผลหรือสามัญสำนึก หรือขัดแย้งกันเองในทางตรรกะ ในปรัชญาอัตถิภาวนิยม หมายถึงความขัดแย้งระหว่างแนวโน้มของมนุษย์ที่จะแสวงหาคุณค่าและความหมายที่แท้จริงในชีวิต กับจักรวาลที่ 'เงียบงัน' และไม่แยแส
Absurd, The
Aความไร้เหตุผล (ภาวะที่น่าขัน)
Aronson, R., 2017, Albert Camus
ในทางอัตถิภาวนิยม หมายถึงความขัดแย้งระหว่างธรรมชาติของมนุษย์ที่แสวงหาคุณค่าและความหมายในชีวิต กับจักรวาลที่ "เงียบงัน" และปราศจากจุดมุ่งหมาย
ความไม่สมเหตุสมผล
Encyclopaedia Britannica, The Editors of, 2023, Absurdity
สภาวะที่มนุษย์ดำรงอยู่ในจักรวาลที่ไร้ความหมายและไร้เหตุผล และเป็นสภาวะที่ชีวิตของผู้คนไม่มีจุดประสงค์หรือความหมายใดๆ รองรับ
ความไร้สาระ (ดิ แอบเสิร์ด)
Camus, A., 1955, The myth of Sisyphus and other essays
ความขัดแย้งระหว่างการดิ้นรนค้นหาความหมายของมนุษย์กับจักรวาลที่นิ่งเงียบและไร้ความหมาย คามูโต้แย้งว่าเราควรยอมรับความไร้สาระนี้ด้วย "การขัดขืน" (Revolt) มากกว่าความสิ้นหวัง
Accident
Aคุณสมบัติบังเอิญ (อุปาทาน)
Cohen, S. M., 2016, Aristotle’s Metaphysics
ในอภิปรัชญาของอริสโตเติล หมายถึงคุณสมบัติของสิ่งหนึ่งซึ่งไม่ได้เป็นสาระสำคัญต่อธรรมชาติของสิ่งนั้น กล่าวคือ สิ่งนั้นจะยังคงเป็นสิ่งเดิมแม้ว่าจะปราศจากคุณสมบัตินี้
อาการ
Bunnin, N., & Yu, J., 2004, The Blackwell dictionary of Western philosophy
การแปรเปลี่ยนหรือคุณลักษณะของสารวัตถุ (Substance) ที่สามารถเปลี่ยนแปลงหรือสูญหายไปได้โดยที่สารวัตถุนั้นไม่สูญสลายไป (เช่น สีของโต๊ะ)
Act Utilitarianism
Ethicsประโยชน์นิยมเชิงการกระทำ
Bentham, J., 1996, An introduction to the principles of morals and legislation
ทฤษฎีจริยศาสตร์ที่ถือว่าการกระทำหนึ่งจะถูกต้องก็ต่อเมื่อมันก่อให้เกิดความสุขอย่างน้อยเท่ากับผลของการกระทำอื่นใดที่บุคคลนั้นสามารถทำได้ในเวลานั้น
Action
Aการกระทำ
Wilson, G., & Shpall, S., 2016, Action
เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นโดยผู้กระทำ (Agent) ซึ่งมีเจตนาหรือวัตถุประสงค์เฉพาะ เจตนาเป็นสิ่งที่แยก "การกระทำ" ออกจาก "การเคลื่อนไหวของร่างกาย" เพียงอย่างเดียว
การกระทำของมนุษย์
O'Connor, T., & Franklin, C., 2020, Free Will
พฤติกรรมที่เป็นไปโดยสมัครใจและมีเจตนา ซึ่งมักถูกวิเคราะห์ในทางอภิปรัชญาเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างเจตจำนงเสรีและนิยตินิยม
Actualism
Aสัจนิยมเหตุการณ์จริง
Menzel, C., 2018, Actualism
ข้อเสนอทางอภิปรัชญาที่ว่าทุกสิ่งที่มีอยู่คือสิ่งที่เป็นจริง; ไม่มีสิ่งที่ "เป็นไปได้เพียงอย่างเดียว" ที่ไม่ได้ดำรงอยู่จริง
ลัทธิความเป็นจริง
Blackburn, S., 2016, The Oxford dictionary of philosophy (3rd ed.)
ทัศนะที่ว่าสิ่งที่มีอยู่เพียงอย่างเดียวคือสิ่งที่อยู่ในโลกแห่งความเป็นจริง โดยปฏิเสธการมีอยู่ของ "โลกที่เป็นไปได้" (Possible Worlds) ในฐานะสิ่งที่เป็นรูปธรรม
Actuality
Aภาวะจริง (กิริยา)
Sachs, J., 0, Aristotle: Motion and its Place in Nature
คำแปลจากภาษาเกรีก energeia หรือ entelecheia ของอริสโตเติล หมายถึงสถานะของการเป็นจริงอย่างสมบูรณ์หรือการแสดงออก ตรงข้ามกับ "ภาวะแฝง" (Potentiality)
ความเป็นจริง
Audi, R. (Ed.), 2015, The Cambridge dictionary of philosophy (3rd ed.)
รูปแบบการมีอยู่ของสิ่งที่ดำรงอยู่จริง แตกต่างจากความเป็นไปได้ (สิ่งที่อาจจะมีอยู่) และความจำเป็น (สิ่งที่ต้องมีอยู่)
Ad Hominem
Logicการโจมตีบุคคล (เหตุผลวิบัติแก่ตัวบุคคล)
Copi, I. M., & Cohen, C., 2009, Introduction to logic
เหตุผลวิบัติที่ข้อโต้แย้งถูกปฏิเสธโดยอาศัยข้อเท็จจริงที่ไม่เกี่ยวข้องเกี่ยวกับตัวบุคคลที่นำเสนอข้อโต้แย้งนั้น แทนที่จะพิจารณาที่เนื้อหาของข้อโต้แย้งเอง
Advaita
Epistemologyอทไวตะ
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
(สันสกฤต) อทวิภาวะ เป็นสำนักปรัชญาเวทานตะที่สอนว่ามีเพียงสัจภาวะสูงสุดหนึ่งเดียว (พรหมัน) และอาตมัน (วิญญาณปัจเจก) เป็นสิ่งเดียวกับพรหมัน
Aesthetics
Epistemologyสุนทรียศาสตร์
Sinha, S. C., 2012, Dictionary of philosophy
ปรัชญาสาขาที่ว่าด้วยธรรมชาติของความงาม ศิลปะ และรสนิยม รวมถึงการสร้างสรรค์และการรับรู้คุณค่าของความงาม
สุนทรียศาสตร์
Kant, I., 1987, Critique of judgment
สาขาของปรัชญาที่จัดการกับธรรมชาติของศิลปะ ความงาม และรสนิยม ตลอดจนการสร้างสรรค์และการชื่นชมความงาม ในทัศนะของคานท์ เกี่ยวข้องกับการตัดสินรสนิยมแบบ "ไร้ส่วนได้เสีย" (Disinterested)